Loading...
AstronomiEğitim Materyalleri

5. Sınıf Astronomi Etkinlikleri

İlköğretim Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı dikkate alınarak hazırlanmıştır.

Neler Öğreneceğiz?

4. sınıfta yaşadığımız gezegenimiz Dünya’nın yapısını detaylıca öğrendik. Dünya’nın keşfi ile başlayan esrarengiz yolculuk 5. sınıfta uzayda yer alan diğer komşularımız olan Ay ve Güneş’in de keşfi ile birlikte daha da zevkli hal alacaktır. Bu ünite ile birlikte Güneş , Dünya ve Ay’ın şekli ve büyüklükleri, Dünya’nın ve Ay’ın gerçekleştirmiş oldukları hareketleri tanımış olacaksınız. Bu yolla gezegenimiz dışında yer alan en yakın komşularımız hakkında kapsamlı bilgi sahibi olacağız.

Niçin Öğrenmeliyiz?

İlköğretim 4. Sınıf Fen Bilimleri dersi kapsamında ele alınan  “Yer Kabuğu ve Dünya’mızın Hareketleri” ünitesi ile birlikte Dünya’nın şekli, yapısı ve hareketleri ile ilgili ayrıntılı bilgi sahibi olmuş; öncelikle yaşadığımız gezegenin sırları hakkında bilgi edinmiştik. 5. sınıfta yer alan “Güneş, Dünya ve Ay” ünitesi ile birlikte dünyamızın en yakın komşuları hakkında bilgi sahibi olma imkanı bulacak aynı zamanda gezegenimiz Dünya ile ilgili bilgileri daha iyi anlayacaksınız. Bu süreçte sizlerden beklenen öncelikle Güneş, Dünya ve Ay’ın şekli ve büyüklükleri ile ilgili bilimsel olarak doğru bilgiler elde etmektir. Bu sayede gezegenimiz Dünya ve en yakın komşularımız olan Güneş ve Ay ile ilgili doğru çıkarımlarda bulunabilirsiniz.

5. sınıf

Bu ünitede öğrencilerin; Güneş ve Ay’ın temel özelliklerini, şekillerini, boyutlarını ve yapılarını tanıyıp kavramaları; Güneş’in dönme hareketini kavramaları; Ay’ın dönme ve dolanma hareketlerini kavramaları; Dünya ve Ay arasında hareket ilişkisine bağlı olarak Ay’ın evrelerinin meydana geldiğini açıklamaları; Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini kavramları; Dünya’da görülen yıkıcı doğa olayları hakkında bilgi ve beceriler kazanmaları hedeflenmektedir.

F.5.1.1. Güneş’in Yapısı ve Özellikleri

Önerilen Süre: 6 ders saati

Konu / Kavramlar: Güneş’in yapısı ve dönme hareketi

F.5.1.1.1. Güneş’in özelliklerini açıklar.

a. Güneş’in geometrik şekline değinilir.
b. Güneş’in de Dünya gibi katmanlardan oluştuğuna değinilir ancak katmanların yapısından bahsedilmez.
c. Güneş’in dönme hareketi yaptığı belirtilir.

F.5.1.1.2. Güneş’in büyüklüğünü Dünya’nın büyüklüğüyle karşılaştıracak şekilde model hazırlar.

Güneş’in Yapısı ve Özellikleri

Güneş Dünya için ısı ve ışık kaynağıdır. Dünya’daki tüm canlılar için enerji kaynağıdır. Güneş bundan yaklaşık 5 milyar yıl önce dev bir gaz ve toz bulutundan meydana gelmiş orta büyüklükte küreye benzer şekli olan bir yıldızdır.

Güneş sistemi merkezinde yer alan orta boyutlu bir yıldızdır. Bunun yanı sıra Dünya’ya en yakın olan yıldız Güneş’tir. Güneş Sistemi kütlesinin % 99,8’ini oluşturur. Geri kalan kütle Güneş’in çevresinde dönen gezegenler, asteroitler, gök taşları, kuyruklu yıldızlar ve kozmik tozlardan oluşur. Gün ışığı şeklinde Güneş’ten yayılan enerji, fotosentez yoluyla Dünya üzerindeki hayatın hemen hemen tamamının var olmasını sağlar ve Dünya’nın iklimi ile hava durumunun üzerinde önemli etkilerde bulunur.

güneş

Samanyolu Galaksisinde bilinen yaklaşık 300 milyar yıldızdan birisi olan Güneş’in şekli küre şeklindedir.  Uzaydan çekilen fotoğraflara bakıldığında Güneş’inde Dünya ve Ay gibi küreye benzediği görülmüştür. Kütlesi sıcak gazlardan oluşur ve çevresine ısı ve ışık şeklinde radyasyon yayar. Güneş, yaklaşık olarak, Dünya’nın çapının 109 katına (1.5 milyon km), hacminin 1,3 milyon katına ve kütlesinin 333 bin katına sahiptir.Eğer güneş kocaman bir fanus olsaydı içerisine 1.3 milyon tane dünya alabilirdi. Güneş’in yapısında %71 hidrojen, %26 helyum ve !3 diğer gazlar bulunur.  Yapısındaki hidrojen, yüksek sıcaklık altında birleşerek helyum atomunu oluşturur. Bu oluşum sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. Bu enerjide ısı ve ışık olarak çevreye yayılır.

Güneşin yüzey sıcaklığı 5500 °C ve çekirdeğinin sıcaklığıysa 15,6 milyon °C’dir. Güneş’in asıl rengi beyazdır. Fakat atmosfer etkileşiminden dolayı sarı renkte görünür.  Güneşten çıkan ışık ışını Dünya’ya 8.3 dakikada ulaşır.

Güneş’te Dünya gibi 2 türlü hareket yapar. Güneş hem kendi ekseni etrafında dönme hareketi yapar, hemde Samanyolu galaksisi etrafında dolanma hareketi yapar.

Güne’in kendi ekseni etrafındaki dönüşü batıdan doğuya doğrudur. Saatte 70.000 km hızla döner. Fakat ekvatordaki dönme hızı kutuplardaki dönme hızıyla aynı değildir.  ekvatorda  tam turunu yaklaşık 25 günde tamamlarken kutuplarda 34 günde tamamlamaktadır.

Güneşin-galaksideki-yörüngesi_5._sınıf

Güneş Samanyolu galaksisinin merkezine 26.000 ışık yılı uzaklıkta bulunur. Galaksi etrafındaki dolanımı ise saniyede 220 km hızla hareket etmesine rağmen galaksi etrafındaki tam dönüşünü yaklaşık 250 milyon yılda tamamlar.

  • Güneş Dünya’ya en yakın yıldızdır.
  • orta sıcaklıkta ve atmosfer etkileşiminden dolayı sarı renktedir.
  • Tamamen gazdan oluşmuştur.
  • Plazma halindedir.
  • Ekvatorundaki ve kutuplarındaki dönüş hızı farklıdır, ekvatordaki dönüş hızı daha fazladır.
  • Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 28 katıdır. Dünya’dan 8,44 ışık dakikası uzakta bulunur.
  • Enerjisini hidrojenin helyuma dönüştürmesinden elde eder.

F.5.1.2. Ay’ın Yapısı ve Özellikleri

Önerilen Süre: 4 ders saati

Konu / Kavramlar: Ay’ın yapısı

F.5.1.2.1. Ay’ın özelliklerini açıklar.

a. Ay’ın büyüklüğü belirtilir.
b. Ay’ın geometrik şekline değinilir.
c. Ay’ın yüzey yapısı hakkında bilgi verilir.
ç. Ay’ın atmosferinden bahsedilir.

F.5.1.2.2. Ay’da canlıların yaşayabileceğine yönelik ürettiği fikirleri tartışır.

Dünya’nın tek doğal uydusu olan Ay, Güneş Sistemi’nine en büyük 5. uydusudur.

Ay’ın oluşumu ile alakalı olarak birden fazla görüş olsa da en öne çıkan görüşler  Dünya’nın oluşumundan sonra Dünya’nın bir  gezegenle çarpıştığı kopan bir parçanın ayı oluşturduğu ve tek büyük çarpışmanın aksine birden fazla küçük çarpışmayla meydana gelen küçük uyduların birleşmesiyle oluştuğudur.

Ay, içten dışa doğru olmak üzere çekirdek, manto ve kabuk olmak üzere 3 ana kısımdan oluşur. Ay’ın büyük kısmı katı haldedir ancak manto ve çekirdeğin bir kısmı sıvı halde bulunmaktadır. Kabuk ve manto taştan, çekirdek sıvı metalden oluşur. Ay’ın yüzeyi çok pürüzlüdür. Üzerinde kayalıklar, düzlükler, vadiler, dağlar ve binlerde krater adı verilen yapılar bulunur.

Ay’ın çekim kuvveti Dünya’nın çekim kuvvetinin altıda biri kadardır. Atmosferi yok denecek kadar incedir. Atmosferi ve suyunun olmaması yaşam için elverişsiz bir ortam olduğu anlamına gelir. Ay küre şeklindedir. Geceleri ışık yayıyor olmasına rağmen ışık kaynağı değildir. Çünkü Güneş’ten aldığı ışığı yansıtmaktadır. Ay’ın kendi etrafında dönme hızı Dünya etrafındaki dönme hızıyla aynı olduğundan her zaman aynı yüzünü görürüz.

Dünya, Ay’dan çok daha büyüktür. Dünya’nın çapı Ay’ın çapının 4 katı kadar büyüktür. Dünyanın içine 64 tane Ay sığabilir. Ay’ın büyüklüğü Dünya’nın 1/15 ‘i kadardır, kütlesi ise 1/80 kadardır. Ay, Dünya’dan küçük olmasına rağmen gökyüzüne bakıldığında Güneş kadar büyük görünmektedir. Bunun sebebi Ay’ın ve Güneş’in, Dünya’ya uzaklıklarının farklı olmasıdır.

  • Kütlesi küçük olduğu için çekim kuvveti azdır.
  • Su ve toprak yoktur.
  • Ay’a atmosfer olmadığından ısıyı tutacak gaz yoktur. Ancak yüzeyi güneş ışınlarını tutar. Bu nedenle ışık alan yüzeyi çok ısınır, almayan yüzeyi çok soğur.
  • Sıcaklık farkı yüksek olduğu için Ay yüzeyindeki taşlar mekanik olarak parçalanıp önce kumlara sonra tozlara dönüşür.
  • Atmosfer olmadığından üzerine düşen meteorlar parçalanmazlar ve yüzeyinde çukurlar oluştururlar.
  • yağış ya da rüzgar oluşmaz.

Gelgit olayı: Ay’ında Güneş ve gezegenler gibi çekim kuvveti vardır. Dünya’ya yakın olan Ay’ın çekim kuvveti etkisiyle okyanus sularını yükseltip alçaltır. Suların yükselmesine kabarma gel), çekilmesine inme (git ) denir. Yükselme zamanında sular kabararak karaların üzerine gelirken, inme esnasında sular çekilir ve karalar görülür.

Ay’ın keşfi: İnsanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri ilk gök cismi Ay’dır. Yer çekiminden kurtulup Ay’ın yakınından geçen ilk yapay nesne Luna 1 uydusu, Ay’ın üzerine çarpan ilk insan yapımı nesne Luna 2 uydusudur. Ay’ın Dünya’dan görünmeyen kısımlarının da ilk fotoğrafını çeken Luna 3 uydusudur. Luna uyduları 1959 yıllarında fırlatılmıştır.

Ay’ın yüzeyine inen ilk uzay aracı ise Amerikan yapımı Apollo 11’dir. Dünya’dan 16 Temmuz 1969’da fırlatılmış 3 gün sonra Ay yüzeyine iniş yapmıştır. Apollo 1969-1972 yılları arasında 6 başarılı inişle, günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır. Astronotlar Ay’da bilimsel deneyler yapabilmişler, Ay hakkında daha fazla bilgi edinebilmek için Ay’dan taş ve toprak örnekleri toplamışlardır.

F.5.1.3. Ay’ın Hareketleri ve Evreleri

Önerilen Süre: 8 ders saati

Konu / Kavramlar: Dönme hareketleri ve sonuçları, dolanma hareketleri ve sonuçları, Ay’ın evreleri

F.5.1.3.1. Ay’ın dönme ve dolanma hareketlerini açıklar.

a. Ay’ın dönme hareketi yaptığı belirtilir.
b. Ay’ın dolanma hareketi yaptığı belirtilir.
c. Zaman dilimi olarak ay kavramına değinilir.

F.5.1.3.2. Ay’ın evreleri ile Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma hareketi arasındaki ilişkiyi açıklar.

a. Ay’ın ana ve ara evreleri arasındaki farkı / farkları belirtilir.
b. Evrelerin oluş sırasına bağlı olarak isimleri belirtilir.
c. Ay’ın iki ana evresi arasında geçen sürenin bir hafta olduğu belirtilir.

Dünya’ya en yakın gök cismi Ay’dır. Bu nedenle geceleri ve bazende gündüzleri rahatlıkla görülebilir. Dünya’nın Güneş çevresinde hareket etmesi gibi Ay’da Dünya etrafında hareket eder. Ay, hem kendi etrafında, hem Dünya etrafında hemde Dünya ile birlikte Güneş etrafında döner.

ay

Ay’ın 3 türlü hareketi vardır.

Ay’ın kendi ekseni etrafındaki hareketi: Ay kendi ekseni etrafında döner ve bu hareketi 29,5 günde tamamlar.

Ay’ın Dünya etrafındaki hareketi: Ay kendi ekseni etrafında dönerken aynı zamanda Dünya etrafında da döner. Ay’ın kendi etrafındaki dönüşü ile Dünya etrafındaki dolanmasını 29, 5 günde tamamlar. Bu nedenle Ay’ın hep aynı yüzünü görürüz. Eğer Ay kendi etrafında dönmeseydi tüm yüzünü Dünya’dan rahatlıkla görebilirdik.

Dünya ile birlikte Güneş’in etrafındaki hareketi: Ay Dünya ile birlikte Güneş’in etrafında hareket etmektedir. Ay bu hareketini 365 gün 6 saatte tamamlar.

 

Biz Ay’ın Güneş ışınları ile aydınlanan, bize dönük olan yüzünü görürüz. Fakat gördüğümüz yüzü de Güneş’ten aldığı ışığın zamana göre değişimine uğramasından dolayı farklı görülür. Buna biz Ay’ın evreler deriz. Bazıları Ay’ın evrelerinde görülen karanlık kısımlarının, Dünya’nın gölgesi nedeniyle oluştuğunu düşünmektedir. Ay’ın Dünya ve Güneş’le olan konumun değişmesi sonucu Ay’ın evreleri oluşmaktadır.

ayin_evreleri_5._Sınıf

  • Yeni Ay: Ay, Güneş ile Dünya arasına girdiğinde, yeni ay evresi oluşur. Ay’ın karanlık bölgesi Dünya’ya dönük olduğu için Ay gökyüzünde görülmez.
  • Hilal: Ay, Güneş’in doğusunda olduğu zamanda görülür. Dünya’dan bakıldığında Ay ters “C” harfi gibidir.
  • İlk Dördün: Bir hafta sonra Ay’ın sağ tarafının aydınlandığı evredir. Ay’ın şekli D harfine benzer.
  • Şişkin Ay: Ay, ilk dördün evresi ile dolunay evresi arasında görülen ara evredir.
  • Dolunay: Bir hafta sonra Dünya, Güneş ve Ay’ın ortasındadır. Ay’ın parlak tarafı Dünya’ya bakmaktadır.
  • Şişkin Ay: Dolunay evresi ile son dördün evresi arasında görülen ara evredir.
  • Son Dördün: Bir hafta sonra Ay’ın sol tarafı aydınlandığı evredir. Ay’ın şekli ters D harfine benzer.
  • Hilal: Ay, Güneş’in doğusunda olduğu zaman gerçekleşir. Dünya’dan bakıldığında Ay “C” harfi gibi görünür.

 

F.5.1.4. Güneş, Dünya ve Ay

Önerilen Süre: 6 ders saati

Konu / Kavramlar: Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketleri

F.5.1.4.1. Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini temsil eden bir model hazırlar.

a. Ay’ın Dünya etrafında dolanma yönü belirtilir.
b. Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanma yönü belirtilir.
c. Dünya’dan bakıldığında Ay’ın hep aynı yüzünün görüldüğü belirtilir.

Gündüzleri bulutsuz gökyüzünde Güneş’i geceleri ise Ay ve yıldızları görürüz. Güneş, Ay ve Dünya uzay adı verilen sonsuz boşlukta bulunan hareket halindeki gök cisimlerinin bazılarıdır. Geçmişte de günümüzde de Güneş, Dünya ve Ay’ın yapısı, özellikleri ve hareketi insanların hep merak konusu olmuştur. Bu nedenle de araştırmalar geliştirilen farklı aletlerle devam etmektedir.

Güneş, Dünya ve Ay birbirine göre hareket halindedir. Dünya; kendi ekseninde dönerken Güneş etrafında dolanır. Ay, hem kendi etrafında, hem Dünya etrafında hemde Dünya ile birlikte Güneş etrafında döner.

Dünya’mızın Hareketleri

Bu bölümde dünyanın kendi ekseni etrafında dönüşü ve Güneş etrafında dolanması hakkında bilgiler verilmiştir. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü ve Güneş etrafında dönüşü olmak üzere iki türlü hareketi vardır.

Dünya kendi ekseni etrafında dönüşünü 24 saatte tamamlar ve bu süre bir gün olarak tanımlanır. Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner. Dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüşü ile gece gündüz oluşur. Dünya’nın bir yarısında gece yaşanırken diğer yarısında gündüz yaşanır. Gece ve gündüz süreleri dünyanın her yerinde aynı değildir. Kutuplara doğru gidildikçe değişmektedir. Yalnızca ekvatorda gece ve gündüz süreleri eşittir. Bu durumun nedeni dünyanın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızının farklı olmasıdır. Bu hız ekvatorda en fazla kutuplarda en azdır. Kutuplara doğru gidildikçe doğuş ve batış süresi artar.

Dünya’nın kendi etrafında dönmesinin sonuçları

  1. Güneş ışınlarının geliş açısı gün içerisinde değişir. Güneş ışınları, sabah ve akşam eğik, öğlen dik bir şekilde gelir.
  2. Güneş ışınlarının geliş açısı değiştiğinden günlük sıcaklık farkları oluşur.
  3. Cisimleri gölge boyları değişir.
  4. Sürekli rüzgarların yönünde sapmalar meydana gelir. (kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola)
  5. Sürekli basınç kuşakları oluşur ve yılın hemen hemen tamamında tamamen eserler.
  6. Daha çok açık deniz, okyanus, kıta kenarlarında etkili olurlar.
  7. yerel saat farklıkları oluşur.

Dünya Güneş etrafındaki dönüşünü 365 gün 6 saatte tamamlar. Bu süre 1 yıl olarak tanımlanır. Dünya’nın yıllık hareketi esnasında izlediği yörüngeden geçtiği düşünülen düzleme yörünge düzlemi yada eliptik denir. Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüşü sonucunda mevsimler meydana gelir. Gerçekte, Dünya üzerinde mevsimlerin asıl oluşma nedeni Dünya’nın 23 derece 27 dakikalık bir eksen eğikliğinin olmasıdır. Mevsimlerin oluşma neden sadece Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi ile ilişkilendirilmemeli böyle bir açının varlığından dolayı kaynaklandığına da değinilmelidir.

Ayrıca ekvatorun her iki tarafında 23* 27′ lık enlemlerde dönenceler oluşur. Kuzey yarım kürede yer alan yörüngeye yengeç dönencesi, güney yarım kürede yer alan yörüngeye oğlak dönencesi denir.

eksen_egikligi

Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi sırasında Güneş’e olan uzaklığı her zaman aynı değildir. Yörüngedeki hareketinde Güneş’e bazen yaklaşır, bazende uzaklaşır. Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi esnasında ona en yakın olduğu konuma günberi, güneşten en uzak olduğu duruma günöte denilir. Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu tarih 4 Ocak iken, en uzak olduğu tarih 4 Temmuzdur.

Dünya’nın Güneş etrafında dönmesinin sonuçları

  1. Sıcaklık yıl içerisinde değişir.
  2. Gölge uzunlukları yıl içerisinde değişir.
  3. Güneş ışınlarının geliş açıları yıl içerisinde değişir. Buna bağlı olarakta sıcaklık farkları ve mevsimler oluşur.
  4. Gece gündüz sürüleri yıl içerisinde değişir.
  5. Güneş ışınlarının  geliş açılarına bağlı olarak gölge boylarında değişiklikler meydana gelir.
  6. Mevsimlere göre aydınlanma dairesinin (gece ve gündüz birbirinden ayıran sınır) yeri değişir.

dunyanin-hareketi_5.sınıf

Dünya’mız Güneş etrafında dönmesine rağmen biz Güneş’in Dünya etrafında döndüğünü sanırız. Güneş’in görülen günlük harekeri yanılmamıza yol açar. Denizde yüzen geminin kamarasında bulunan yolcu, geminin yüzdüğünün farkına varmaz. Bizde Dünya’nın döndüğünü fark etmeyiz. Bu sebeple de Güneş’i Dünya’nın etrafında hareket ediyormuş gibi algılarız. Oysa Güneş Dünya’nın etrafında değil, Dünya Güneş’in etrafında hareket etmektedir.

Ay’ın Hareketleri ve Sonuçları

Dünya’nın uydusu Ay’ın 3 türlü hareketi vardır.

  1. Ay kendi etrafında batıdan doğuya doğru yani saatin dönüş yönünün tersi yönde döner. Bunu sonucunda Ay’da gece gündüz oluşur.
  2. Ay, Dünya etrafında dolanır. Dünya etrafındaki dolanımını 29,5  günde tamamlar. Ay’ın Dünya etrafındaki dolanma hızı ile kendi etrafındaki dönme hızı eşit olduğundan Dünya’dan bakıldığında Ay’ın hep aynı yüzü görülür.
  3. Ay, Dünya ile birlikte Güneş etrafında da dönme hareket yapar. Bu nedenle Güneş etrafındaki dolanımı batıdan doğuya doğrudur.

dünya_Güneş_ay_5.Sınıf

Ay, Güneş ile Dünya arasındayken Güneş tutulması meydana gelir.

Ay’ın Dünya etrafındaki dönüşü sırasında Dünya ile Güneş arasında kalır. Güneş, ay ve dünya aynı doğrultuya geldiklerinde Güneş tutulması meydana gelir. Ay’ın Güneş üzerinde gölgesinin Dünya’ya düştüğü bölgede Güneş Görünmez.

Dünya, Ay ile Güneş arasındayken Ay tutulması meydana gelir.

Dünya ve Ay’ın Güneş etrafında dolanması sırasında Dünya; Güne ile Ay arasında kalırsa Dünya’nın gölgesi Ay üzerine düşer. Bu durumda Ay tutulması meydana gelir. Ay tutulması sırasında Ay görülmez.

gunes_ve_ay_tutulmasi_5._sınıf

F.5.1.5. Yıkıcı Doğa Olayları

Önerilen Süre: 4 ders saati

Konu / Kavramlar: Yıkıcı doğa olayları ve korunma yolları

F.5.1.5.1. Doğal süreçlerin neden olduğu yıkıcı doğa olaylarını açıklar.
         Depremler, volkanik patlamalar, seller, heyelanlar, kasırgalara ayrıntıya girilmeden değinilir.

F.5.1.5.2. Yıkıcı doğa olaylarından korunma yollarını ifade eder.

Yıkıcı doğa Olayları (Doğal Afetler) ve Korunma Yöntemleri

Doğada her şey bir denge halinde varlığını korumaktadır. Doğa olayları, yıkıcı ya da yapıcı olabilir. Yıkıcı doğa olayları, çevrenin ve çevredeki canlı cansız varlıkların zarar görmesine neden olur. İnsanların zarar görmesine, can ve mal kaybına sebep olan çeşitli doğa olaylarına Doğal Afet denir.

Doğal afetler;

  • Doğal kaynaklı olarak çok kısa zamanda meydana gelir.
  • Can ve mal kaybına neden olur.
  • maddi ve manevi hasara yol açar.
  • İnsanlara ve diğer canlılara doğrudan zarar verir.
  • İnsanlar tarafından engellenemez. Ancak tedbir alınabilir.

Deprem; yer sarsıntısıdır. Yeryüzü, birbirini tamamlayan parçalardan oluşur. Bunu    yapboz oyunundaki parçalara benzetebiliriz. Bu parçalara levha adını veriyoruz.    Levhalar zamanla kırılarak depremlere neden olur.
Deprem önce hafif bir sarsıntı ve uğultuyla başlar. Sarsıntı birden şiddetlenir.    Sarsıntı şiddetlenice en çok zararı verir. Deprem sonucunda can ve mal kaybı    olabilir.

Depremden korunmak için, depremden önce, deprem esnasında, deprem sonrasında alınması gereken önlemlere dikkat edilmelidir.

  • Deprem öncesi: Evlerimiz depreme dayanıklı olmalıdır. Deprem, dayanıklı yapılmış konutlara zarar vermez. Oturduğumuz binaların depreme dayanıklı olup olmadığını kontrol ettirmeliyiz. Gerekirse, dayanıklı duruma getirmeliyiz.  Bir deprem planı hazırlamalıyız. Bu planda güvenli yerleri ve deprem sonrası, binadan çıkış yollarını belirlemeliyiz. Sarsıntı anında devrilebilecek kitaplık, vitrin gibi eşyaları sabit duruma getirmeliyiz. Evimizdeki gaz, su vanasının ve elektrik şalterinin yerini öğrenmeliyiz. Bunları kapalı konuma getirmeliyiz. Deprem çantası hazırlamalıyız. Deprem çantasına radyo, pilli fener, pil, düdük ve ilk yardım çantasını koymalıyız. Giyecek, içecek, yiyecek maddelerini deprem çantasına yerleştirmeliyiz. Deprem çantasını evimizde ulaşabileceğimiz bir yerde bulundurmalıyız.
  • Deprem sırasında: Deprem anında sakin olmalı, paniğe kapılmamalıyız. Pencerelerden uzak durmalıyız.    Sağlamlığına emin olduğumuz bir yerin altına girmeliyiz. Ellerimizi başımızın üstüne kenetleyerek, başımızı dirseklerimizin arasına almalıyız. Başımızı korumalıyız. Sabitlenmemiş eşyalardan uzak durmalıyız. Sarsıntı bittikten sonra sakin bir şekilde dışarı çıkmalıyız.
  • Deprem sonrasında: Yetkililer izin vermedikçe binalara girmemeliyiz. Su, gaz ve elektrik tesisatını    kontrol  etmeliyiz. Vanaları ve sigortaları kapatmalıyız. Kibrit ve çakmakla binalara    asla    yaklaşmamalıyız. Sarsıntı durduğunda kendimize güvenli bir çıkış yolu bulmalı, binayı terk etmeliyiz.    Evden ayrılırken, önceden hazırladığımız deprem çantasını almalıyız. Önceden    kararlaştırdığımız güvenli bir yerde aile bireyleri ile buluşmalıyız. Hasar görmüş binalardan uzak durmalıyız. Kırık cam, döküntü, çivi vb. tehlikelerden korunmalıyız. Bunun için bot, eldiven giymeliyiz. Yerlere devrilmiş elektrik    tellerinden ve kopan kablolardan uzak durmalıyız. Deprem olunca telefonlar kullanılamaz duruma gelir. Acil durumlar dışında    telefonları kullanmamalıyız. Deprem sonrası doğru olmayan haberlere kesinlikle inanmamalıyız.    Bilgileri,    yetkililerden ve kaynağından öğrenmeliyiz. Yetkililere ve kurtarma ekiplerine yardımcı olmalıyız.  Yardım ekibince dağıtılan eşyalardan ihtiyacımız kadarını almalıyız.

Volkanik patlama: Ergimiş olan içerideki kütlenin (magma) yer kabuğunun bir noktasından dışarıya çıkıp yayılmasıdır.  Yer kabuğu üzerine çıkan magma, “lav” ismini alır.  Lavların soğuması ile volkanik kayaçlar meydana gelir. Magmanın meydana gelişi, iç hareketler sırasında sürtünmelerden açığa çıkan enerji ile kayaçların erimesi sonucu olarak düşünülmektedir. Diğer bir düşünce olarak da, radyoaktif maddelerin bir araya gelmesi ile açığa çıkan ısı enerjisinin kayaçları eritici tesirinin olduğu kabul edilmektedir.

Yanardağ Patlamalarına Karşı Alınması Gereken Önlemler

• Yanardağlara yakın bölgelerde yerleşim alanları oluşturulmamalıdır.
• Aktif yanardağların uzağında durulmalıdır.

Emniyet Tedbirleri : Volkanlara yakın bölgelerde yerleşim alanları oluşturmamak.
Bireysel Tedbirler : Hiçbir surette bu alanların yakınında bulunmamak, eğer oluşmuşsa en uzak ve en yüksek fakat ağaç veya sık bitki örtüsü olmayan bölgeye hızla intikal etmek.

Seller: Bir bölgede toprağı belirli bir süre için tamamen veya kısmen su altında bırakan ani, büyük, düzensiz su akıntılarıdır.  Bir akarsu, deniz veya göl gibi büyük su kütleleri bzen fazlasıyla su ile yüklenir. Bunun sonucunda taşarak yatağından çıkar ve sele neden olabilir. Selden korunma yolları;

  • Selden korunmak için öncelikle doğal bitki örtüsüne sahip çıkmalıyız, doğal bitki örtüsünü ve ormanları korumalıyız. Bunun nedeni ormanların ve ağaçların suyun hızını keser ve su toprağın üzerinde birikmez. Böylece ağaçlar seli engeller.
  • Sel oluşumunu engellemek için alınacak diğer bir önlem yamaçların teraslandırılmasıdır. Ayrıca akarsu yataklarına setler yapılmalı, yapay göller oluşturulmalıdır.
  • Sel bölgelerine yerleşim yerleri kurulmamalıdır.
  • Akarsu yatakları temizlenerek genişletilmeli böylece sel felaketlerinden korunulabilir.
  • Bentlerle ve barajlarla akarsular kontrol altında olmalıdır.
  • Bu önlemlere ek olarak sel anında insanlar varsa ilk yardım çantalarını yanlarına almalıdırlar.
  • Ayrıca sel anında suyu tutması açısından kum torbaları bulundurulmalıdır.
  • Hava tahminleri takip edilmelidir. Hatta ara ara yetkililerden hava tahminlerine dair bilgiler alınılabilir.

Heyelan:Kayalardan, döküntü örtüsünden veya topraktan oluşmuş kütlelerin, çekimin etkisi altında yerlerinden koparak yer değiştirmesine denir. Bazı heyelanlar büyük bir hızla gerçekleştikleri halde bazı heyelanlar daha yavaş gerçekleşirler. Heyelanlar yer yüzünde çok sık meydana gelen ve çok yaygın bir kütle hareketi çeşididir ve aşınmada önemli rol oynarlar. Büyük heyelanlar aynı zamanda topoğrafyada derin izler bırakırlar.

  • Mevcut bitki örtüsü korunarak ağaçlandırma yapılmalıdır.
  • Eğimli tarım alanlarında tarla eğime paralel sürülmeli ve taraça (seki) yapılmalıdır.
  • Nöbetleşe tarım yöntemi uygulanmalı (bu yöntemde asıl amaç erozyonu önlemek değildir. Verimi artırmaktır.)
  • Otlaklarda erken ve aşırı otlatma yapılmamalıdır.
  • Baraj gölü yamaçları ağaçlandırılmalıdır.

Kasırga: Bazı rüzgarlar belirli yönde eserken, bazıları da sıcak alanlarında kendi çevresinde döner. Kendi çevresinde dönen rüzgarların en küçüğüne şeytan kulesi, ortancasına hortum, en büyüğüne ise kasırga denir.

Kasırgaların açtığı en büyük felaketlere genelde şiddetli hava koşullarına hazırlıklı olmayan bölgelerde rastlanır. O yüzden en önemlisi kasırga öncesi hazırlıklı olmaktır. İhtiyaçların karşılanmış olması yaralanmaların ve zarar görmenin önüne geçmemizi sağlar.

– Fırtına uyarıları radyo ve Televizyondan takip edilmelidir.
– Merdiven, süs eşyası gibi sabit olmayan, camın kırılmasına neden olabilecek nesneler kaldırılmalıdır.
– Kapı ve pencereler varsa panjur ve kepenkler mutlaka kapatılmalıdır.
– Pencere ve kapılardan mümkün olduğunca uzak durulmalıdır.
– Araçlar; var ise garaja park edilmeli, ağaç, çit ve duvarlardan uzak yerlerde bulundurulmalıdır.

Kasırga sırasında dikkat edilmesi gerekenler;
– Mümkün olduğunca içeride, kapalı alında kalınmalıdır.
– Pencereler kapatılarak dışarıya çıkılmamalı.
– Elektrik telleri kopma tehlikesine karşılık elektrik kapatılmalı.
– Cam bulunmayan bir odada kasırganın geçmesi beklenmeli.
– Güçlü kasırga ise kişiler evin bodrum katın inerek su borularının yakınında bulunmalı.
– Yıkım ve şiddeti yüksekse çok daha dikkatli olarak oluşabilecek risklere karşılık su, besin, telefon ihtiyacımızı karşılamalıyız.
– Kasırga yaşanan bölgedeysek eğer korunmak için gerekli sığınakların daha önceden belirlenmesi gerekir.

 

Etkinlikler:

  1. Ay_Gözlemi_5.Sınıf
  2. Ayın_evreleri_5._Sınıf
  3. Ayın_evreleri2_5._
  4. Sınıf Ayın_Evrelerini_yapalım_5._Sınıf
  5. Gölge_oyunu_5._sınıf
  6. Güneş_Dünya_Ay_5._sınıf
  7. Güneş_Dünya_Ay_Modeli_5._Sınıf
  8. Güneş_Dünya_Ay_Ölçeği_5._Sınıf
  9. Ayın_evrelerini_sıralayalım_5._sınıf
  10. Ayın_ışığı_yansıtması_5_sınıf
  11. Ayın_kraterleri_5._Sınıf
  12. Dünya_ay_5._sınıf
  13. Pinpon_topları_ayın_evreleri_5._sınıf

 

Astronom Tamer AKIN

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir